Hai bộ sử thi kinh điển I-li-át (Iliad) và Ô-đi-xê (Odyssey) là nền tảng của văn học phương Tây. Câu hỏi về tác giả của chúng là một trong những vấn đề học thuật lâu đời và phức tạp nhất, liên quan mật thiết đến danh tính của một nhân vật huyền thoại: Homer. Mặc dù truyền thống phương Tây lâu nay gán cho Homer, nhưng các nghiên cứu hiện đại đã đặt ra nhiều nghi vấn sâu sắc về khả năng một cá nhân đơn lẻ sáng tác cả hai kiệt tác này, dẫn đến một cuộc tranh luận học thuật sôi nổi giữa các trường phái “Người vấn đáp” (Analyst) và “Đơn nhất” (Unitarians).
Tóm tắt nhanh về tranh luận tác giả
Vấn đề tác giả của I-li-át và Ô-đi-xê xoay quanh câu hỏi: liệu cả hai bộ sử thi đều do một nhà thơ duy nhất tên là Homer sáng tác, hay chúng là kết quả của quá trình biên soạn, sưu tầm và sáng tác lâu đời của nhiều nghệ sĩ dân gian trước khi được ghi chép lại? Các bằng chứng ngôn ngữ học, lịch sử và văn bản cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa hai tác phẩm, dẫn đến giả thuyết phổ biến rằng chúng có thể xuất phát từ các truyền thuyết và các bản thơ ca trước đó, sau đó được một hoặc một nhóm người biên soạn, hoàn thiện vào khoảng thế kỷ 8 trước Công nguyên. Tên tuổi “Homer” có thể là một nhân vật lịch sử, một huyền thoại, hoặc một cái tên tập thể để chỉ những người đã góp phần tạo nên các bản sử thi này.
1. Hai kiệt tác vĩ đại và bối cảnh lịch sử
1.1. Nội dung cốt lõi của I-li-át và Ô-đi-xê
I-li-át tập trung vào một giai đoạn 52 ngày trong cuộc chiến tranh thành Troia, xoay quanh sự phẫn nộ của anh hùng Achilleus (Achilles) và hậu quả của nó. Tác phẩm khắc họa một thế giới anh hùng với các vị thần can thiệp trực tiếp vào cuộc chiến, khai thác các chủ đề như vinh quang, số phận, sự phẫn nộ và mối quan hệ giữa con người với thần linh.
Trái ngược với sự tàn bạo và tập trung vào chiến tranh của I-li-át, Ô-đi-xê lại là một câu chuyện phiêu lưu dài. Nó kể về chặng đường trở về quê hương Ithaca của vua Odysseus sau khi chiến tranh Troia kết thúc, một hành trình kéo dài 10 năm đầy gian nan, thử thách và sự quyến rũ của các nữ thần, quái vật. Ô-đi-xê nhấn mạnh trí tuệ, sự kiên nhẫn, lòng trung thành và những thử thách của cuộc sống gia đình.
Mặc dù có những điểm khác biệt lớn về chủ đề, phong cách và giọng điệu, hai bộ sử thi này chia sẻ cùng một hệ thống thần thoại, cùng một ngôn ngữ thơ ca và cùng một bối cảnh văn hóa Hy Lạp cổ đại.
1.2. Bối cảnh sáng tác: Thời kỳ Dark Ages và sự phục hưng Hy Lạp
Hầu hết các học giả hiện đại cho rằng I-li-át và Ô-đi-xê đã được biên soạn dưới dạng chữ viết vào khoảng thế kỷ 8 trước Công nguyên, sau một thời kỳ “Bóng tối” (Dark Ages) ở Hy Lạp khi kỹ thuật chữ viết (chữ viết Hy Lạp, bắt nguồn từ chữ viết Phoenician) được phục hưng. Trước thời điểm đó, các truyện thơ ca như vậy được truyền miệng qua nhiều thế hệ bởi các nghệ sĩ dân gian, các “người hát rong” (rhapsodes). Họ biểu diễn bằng cách hát hoặc thơ thuộc lòng, sử dụng các công thức, cụm từ lặp lại (epithets như “Achilleus nhanh nhẹn chân”, “Odysseus khôn ngoan”) để hỗ trợ trình diễn.
Việc một người, hoặc một nhóm người, có thể đã tập hợp, chỉnh sửa và ghi chép lại những truyền thuyệt và bài thơ dân gian này thành hai bộ sử thi đồ sộ như hiện nay là một thành tựu văn hóa khổng lồ. Chính điều này làm dấy lên câu hỏi: người thực hiện công việc này là ai?
2. Truyền thuyết về Homer: Người sáng tác mù quáng
2.1. Homer trong truyền thuyết cổ đại
Trong chính các bản sử thi, Homer không được nhắc đến. Tuy nhiên, từ rất sớm, truyền thuyết đã gán cho hai tác phẩm này một tác giả duy nhất mang tên Homer. Các nguồn cổ đại như Herodotus (thế kỷ 5 TCN) cho rằng Homer đã sống cách xay đời khoảng 400 năm trước thời của ông, tức là vào khoảng thế kỷ 9 hoặc 10 TCN. Các truyền thuyết khác nhau về nguồn gốc của ông: một số cho rằng ông là người Ionia (vùng biển Ionia, thuộc Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay), một số khác lại cho rằng ông đến từ Smyrna (İzmir) hay Chios. Hình ảnh về Homer thường được miêu tả là một nhà thơ mù, lưu lạc, hát rong, với vẻ ngoài nghèo khó nhưng trí tuệ siêu phàm. Hình ảnh này trở nên phổ biến trong nghệ thuật và văn học sau này.
Truyền thuyết về một nhà thơ mù quáng có sức hút lớn: nó giải thích sự xuất chúng và tính “siêu nhiên” của hai bộ sử thi, đồng thời phù hợp với hình ảnh một nghệ sĩ dân gian lưu lạc, sống nhờ nghệ thuật kể chuyện. Tuy nhiên, truyền thuyết không phải là bằng chứng lịch sử.
2.2. Homer như một “tên tập thể”
Một số nhà nghiên cứu hiện đại đề xuất rằng tên “Homer” có thể không chỉ là tên một cá nhân. Nó có thể là một cái tên tập thể hoặc một danh xưng nghề nghiệp (giống như “người hát”) để chỉ một trường phái, một nhóm các nghệ sĩ dân gian đã góp phần tạo nên và truyền bá các bản thơ này. Trong ngôn ngữ Ionia, từ “homeros” có thể liên quan đến “con tin” hoặc “con người đi theo”, nhưng ý nghĩa này còn nhiều tranh luận. Giả thuyết này cho phép giải thích sự khác biệt giữa hai bộ sử thi mà không cần phải gán cả hai cho một cá nhân duy nhất có thể có.
3. Các bằng chứng ủng hộ một tác giả duy nhất (Trường phái Đơn nhất)
3.1. Tính nhất quán về phong cách và cấu trúc
Dù có những khác biệt, I-li-át và Ô-đi-xê đều chia sẻ cùng một hệ thống ngôn ngữ thơ ca đồ sộ, sử dụng thang thứ hai dài (dactylic hexameter), cùng một kho từ vựng phong phú, các công thức thơ ca và các biệt hiệu (epithets) lặp lại. Cả hai tác phẩm đều thể hiện một tầm nhìn về thế giới và con người có nhiều điểm tương đồng, mặc dù được thể hiện theo cách khác nhau. Sự thống nhất này gợi ý về một nguồn gốc chung hoặc một bàn tay chỉnh sửa, biên soạn có ý đồ.
3.2. Sự liên kết nội tại
Có những điểm liên kết rõ ràng giữa hai tác phẩm: cùng một bối cảnh thần thoại (thời kỳ sau chiến tranh Troia), sự xuất hiện chéo của một số nhân vật (như Nestor, Menelaos), và cả hai đều khai thác chủ đề về sự trở về (nostos) dưới các góc độ khác nhau (Achilleus không thể trở về, Odysseus phấn đấu để trở về). Điều này cho thấy chúng có thể là hai phần của một tổng thể văn học lớn hơn, một “vòng tròn sử thi” (Epic Cycle) về chiến tranh Troia và hậu quả của nó.
3.3. Truyền thống xưa nhất
Các nguồn cổ đại sớm nhất, như một số học giả Alexandria sau này, thường giả định một tác giả duy nhất, Homer, và cố gắng hòa giải những mâu thuẫn giữa hai bộ sử thi bằng cách cho rằng chúng được sáng tác ở các giai đoạn khác nhau trong đời người Homer (ví dụ: I-li-át viết khi còn trẻ, Ô-đi-xê khi đã già). Mặc dù không có bằng chứng, truyền thống này phản ánh niềm tin lâu đời vào một nhà thơ vĩ đại duy nhất đã sáng tạo nên cả hai.
4. Các bằng chứng và luận điểm của trường phái “Người vấn đáp” (Analysts)
Đây là trường phái chiếm ưu thế trong nghiên cứu Homer học từ thế kỷ 18 đến đầu thế kỷ 20, đặt nghi vấn nghiêm túc về tính đơn nhất của hai bộ sử thi.
4.1. Sự khác biệt rõ rệt về phong cách, tâm lý và chủ đề
- Giọng điệu: I-li-át có giọng điệu trang trọng, bi tráng, tập trung vào chiến tranh và vinh quang tức thời. Ô-đi-xê có giọng điệu phức tạp hơn, đầy ẩn dụ, hài hước, đồng thời khai thác tâm lý nội tâm, sự giả dối và cuộc đấu tranh tinh thần.
- Hình tượng các vị thần: Trong I-li-át, các vị thần như Athena, Hera, Zeus thường can thiệp trực tiếp, hiển nhiên vào trận chiến, phản ánh một thế giới gần gũi với con người. Trong Ô-đi-xê, sự can thiệp của thần linh thường gián tiếp, qua mộng mơ, hoặc dưới dạng các thử thách, mang tính ẩn dụ và xa xôi hơn.
- Tính cách nhân vật chính: Achilleus trong I-li-át là một biểu tượng của sự phẫn nộ nguyên thủy và khát vọng vinh quang. Odysseus trong Ô-đi-xê là một nhân vật đa chiều, thông minh, xảo quyệt, đối mặt với những thử thách đòi hỏi sự kiên nhẫn và khôn ngoan hơn là sức mạnh cơ bắp.
4.2. Bằng chứng từ ngôn ngữ học và thành ngữ
Các nghiên cứu ngôn ngữ học cho thấy I-li-át và Ô-đi-xê sử dụng các thành ngữ (formulas), biệt hiệu (epithets) và cụm từ có sự khác biệt. Một số biệt hiệu phổ biến trong I-li-át (ví dụ: “Achilleus nhanh nhẹn chân” – podas okus Achilleus) ít xuất hiện trong Ô-đi-xê, và ngược lại. Điều này gợi ý rằng chúng có thể bắt nguồn từ các truyền thống hát rong khác nhau, hoặc từ các “điệu thơ” (dialects) địa phương khác nhau của tiếng Hy Lạp cổ (Ionia, Aeolia…).
4.3. Các “lỗi” và mâu thuẫn nội tại
Các nhà phân tích chỉ ra những điểm không nhất quán trong từng tác phẩm riêng lẻ, mà theo họ, nếu là tác phẩm của một tác giả duy nhất, có ý đồ hoàn chỉnh, thì khó có thể xảy ra. Ví dụ, trong I-li-át, có những chi tiết mô tả kỹ thuật cung tên hoặc xếp hàng chiến đấu không phù hợp với thời kỳ mà truyện được cho là diễn ra (Thời kỳ Bronze Age). Trong Ô-đi-xê, có những chi tiết về xã hội và công nghệ (như việc sử dụng sắt) phản ánh thời kỳ sau (Thời kỳ Iron Age). Điều này dẫn đến giả thuyết rằng các bản thơ đã được sửa chữa, bổ sung qua nhiều thời kỳ, dẫn đến sự lai tạo về mặt thời gian.
4.4. Giả thuyết “Hai Homer” hoặc “Nhiều tác giả”
Một số học giả cực đoan của trường phái phân tích đề xuất rằng I-li-át và Ô-đi-xê là hai tác phẩm độc lập, được sáng tác bởi hai nhà thơ khác nhau (thậm chí có thể là hai “Homer” khác nhau), và sau đó được liên kết lại với nhau trong truyền thống. Một số khác lại cho rằng cả hai đều là kết quả của quá trình biên soạn lâu dài của nhiều người, và tên “Homer” chỉ đóng vai trò như một cái tên tập hợp.
5. Phản biện từ trường phái Đơn nhất và quan điểm hiện đại
5.1. Sự thống nhất lớn hơn sự khác biệt
Các nhà ủng hộ tính đơn nhất (Unitarians) tranh luận rằng những khác biệt về phong cách và chủ đề là hoàn toàn dễ hiểu và có chủ đích. Một tác giả vĩ đại hoàn toàn có thể viết hai tác phẩm với tâm thế và chủ đề khác nhau trong cuộc đời mình, hoặc thậm chí là trong cùng một tác phẩm. Sự khác biệt giữa I-li-át (bi kịch chiến tranh) và Ô-đi-xê (phiêu lưu trở về) phản ánh sự đa dạng của trải nghiệm con người và sự linh hoạt của một thiên tài. Họ cho rằng các “lỗi” và mâu thuẫn có thể là do quá trình sao chép, truyền bá lâu đời, hoặc do chính người đọc hiểu sai, chứ không phải do sự lai tạo của nhiều tác giả.
5.2. Vai trò của “Biên tập viên” hoặc “Người sắp xếp”
Một quan điểm hiện đại phổ biến là không phủ nhận hoàn toàn Homer, nhưng cũng không khẳng định một cách tuyệt đối rằng ông là người sáng tác mọi chi tiết. Quan điểm này cho rằng có thể đã có một nhà thơ thiên tài, có thể tên là Homer, đã đóng vai trò then chốt trong việc biên soạn, sắp xếp, và có thể là sáng tác thêm vào mộtkhối lượng lớn truyện thơ dân gian đã có sẵn. Ông (hoặc nhóm của ông) đã tạo nên hai bộ sử thi đồ sộ, thống nhất về cấu trúc và ngôn ngữ, từ những “mảnh vụn” dân gian. Trong quan điểm này, “Homer” là tên của biên tập viên kiệt xuất, còn các yếu tố dân gian, lai tạo còn lưu lại trong văn bản là không thể tránh khỏi. Điều này giải thích cả sự thống nhất lớn lẫn những dấu vết của nhiều nguồn gốc.
5.3. Bằng chứng từ các bản thơ khác và văn bản cổ
Việc so sánh I-li-át và Ô-đi-xê với các tác phẩm trong “Vòng tròn Sử thi” (Epic Cycle) khác (như Của Alexander, Của nhà Little Iliad, Của nhà Nostoi) – những bản đã mất phần lớn nhưng được biết đến qua tóm tắt – cho thấy một mạng lưới các truyện liên quan mật thiết. I-li-át và Ô-đi-xê nổi bật lên về chất lượng nghệ thuật và độ dày dặn, nhưng chúng cũng chia sẻ nhiều chi tiết với các bản khác. Điều này ủng hộ giả thuyết về một truyền thống sử thi phong phú, đa dạng, trong đó hai bộ sử thi nổi tiếng nhất là kết quả của sự chọn lọc, hoàn thiện và phổ biến rộng rãi nhất.
5.4. Kết luận của giới học thuật hiện đại
Ngày nay, hầu hết các học giả nghiên cứu Homer đều chấp nhận một quan điểm trung hòa và phức tạp:
- I-li-át và Ô-đi-xê là hai tác phẩm độc lập, với những khác biệt rõ rệt về phong cách, chủ đề và cách tiếp cận.
- Chúng đều bắt nguồn từ một kho tàng truyền thuyết và thơ ca dân gian phong phú về chiến tranh Troia và các anh hùng, được truyền miệng qua nhiều thế hệ.
- Ở một thời điểm nào đó vào khoảng thế kỷ 8 TCN, một hoặc một nhóm người có tài năng và có học vấn (có thể là một nhà thơ duy nhất được gọi là “Homer”, có thể là một nhóm biên tập) đã thu thập, biên soạn, sắp xếp và ghi chép những tư liệu này thành hai bản thơ đồ sộ, có cấu trúc chặt chẽ như ngày nay. Quá trình này có thể liên quan đến sự hỗ trợ của một triều đình hoặc một trung tâm văn hóa nào đó (có thể là ở Ionia).
- Các văn bản sau đó đã trải qua quá trình sao chép, chỉnh sửa và chuẩn hóa, dẫn đến những bản in đầu tiên trong thời kỳ Hy Lạp cổ đại và La Mã.
Như vậy, câu trả lời cho câu hỏi “ai là tác giả” không đơn giản là một cái tên. Nó là câu chuyện về một quá trình sáng tạo tập thể lâu dài, kết thúc bằng một thành tựu biên soạn cá nhân hoặc nhóm đặc biệt xuất sắc trong một thời điểm then chốt của lịch sử văn hóa. Tên “Homer” có thể là cái tên của người biên tập vĩ đại nhất, hoặc một biểu tượng cho toàn bộ truyền thống sáng tạo đó.
6. Tầm ảnh hưởng và di sản vĩnh cửu
Bất kể tranh luận học thuật về tác giả ra sao, I-li-át và Ô-đi-xê đã trở thành nền tảng của nền văn minh phương Tây. Chúng không chỉ là các tác phẩm văn học mà còn là nguồn tư liệu quý giá về tư tưởng, tôn giáo, xã hội và lịch sử thời kỳ đầu Hy Lạp. Chúng đã ảnh hưởng sâu sắc đến hàng ngàn năm văn học, nghệ thuật, triết học và tư tưởng, từ Virgil trong Aeneid đến Dante, Shakespeare, và vô số các tác giả, nghệ sĩ sau này.
Việc chúng tồn tại và được nghiên cứu, tranh luận suốt hơn 2.500 năm chính là minh chứng cho sức sống và chiều sâu phi thường của chúng. Cuộc tranh luận về tác giả không làm giảm giá trị của hai bộ sử thi; ngược lại, nó chứng tỏ chúng là những tác phẩm phức tạp, đa chiều, có khả năng chịu đựng sự phân tích và diễn giải qua các thời đại.
Kết luận
Về câu hỏi “ai là tác giả của hai bộ sử thi I-li-át và Ô-đi-xê?“, câu trả lời chính xác nhất dựa trên tri thức học thuật hiện đại là: chúng là kết quả của một quá trình sáng tác và biên soạn phức tạp, bắt nguồn từ truyền thuyết dân gian về chiến tranh Troia, và sau đó được tập hợp, chỉnh sửa và ghi chép lại bởi một hoặc một nhóm nghệ sĩ thiên tài, có thể có tên trong truyền thống là Homer, vào khoảng thế kỷ 8 trước Công nguyên. Danh tính lịch sử chính xác của “Homer”, nếu có, vẫn là một bí ẩn. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là hai kiệt tác I-li-át và Ô-đi-xê đã tồn tại và tỏa sáng, trở thành di sản chung của nhân loại, vượt ra ngoài phạm vi của một cá nhân hay một thời đại. Cuộc tranh luận về tác giả chính là một phần của hành trình khám phá ý nghĩa sâu xa và sức hấp dẫn vĩnh cửu của hai bộ sử thi này.